…سوابق افتخارات و شناسنامه آثارش میگوید شیرین نشاط مال همسایه است. سوابق شجره نامه‌ای و دلبستگی هایش میگوید شیرین نشاط مال ماست…
 

الف- شیرین نشاط هنرمند ایرانی مقیم آمریکا قطعا از نام‌آورترین و مطرح ترین هنرمندان هنرهای تجسمی ایران  در خارج از ایران است. خانم نشاط، عکاس و هنرمند ویدئو، در سال 1333 در قزوین به دنیا آمده و از سال 1974 میلادی مقیم آمریکا است. او پس از انقلاب تنها یک بار آن هم پس از شانزده سال  به ایران سفر میکند و این سفر و مشاهده تفاوت های ایران و ایرانیان  پیش و پس از انقلاب تجربه منحصر به فردی برای او محسوب میشود تا در بازگشت نخستین اثر هنری شایان توجه خود تحت عنوان زنان الله را ارائه کند: این اثر مجموعه عکس های سیاه و سفیدی  حاوی تصاویر زنان محجبه چادری با تفنگ و نوشته ها و نقش و نگارهای مارپیچ بر دست و صورتشان است.  شهرت اصلی خانم نشاط با همین عکس ها است که شروع میشود و در همین زمینه ادامه می یابد

 زمینه اصلی و همیشگی تقریبا همه کارهای عکاسی و ویدئویی خانم نشاط «آئین» است. آیین که در یک تعریف وسیع شامل مذهب، اسطوره، آداب و مناسک میشود و به صورت پوشاک متحدالشکل سنتی(پیراهن سیاه مردان و چادر سیاه زنان) گرد هم آیی آدمها،حلقه زدن های گروهی، جدا بودن زنان و مردان از یکدیگر، نوشته ها ی احساساتی با بار فمینیستی و نقش و نگارهای نقاشی شده بر دست وپا و اندامها تصویر میشود. در فیلم های چند دقیقه ای (پنج تا ده دقیقه ای) خانم نشاط این تکیه بر آیین وضوح بیشتری می‌یابد: سر و صدا ها و اصوات و آوازها ، طنینی بازمانده از نوحه خوانی ها و ورد خواندن و ذکر گفتن دارند. در مجموع میتوان گفت که «وسوسه آیین در کارهای خانم نشاط وسوسه و پیام اصلی اوست» و این امر آشکارا در حرکات دسته جمعی زنان و مردان در آثار او هویدا است. کارهای جدید خانم نشاط  در این سالها به صورت رنگی و بر مبنای داستان زنان بدون مردان نوشته خانم شهرنوش پارسی پور شکل گرفته اند

ب-  میتوان گفت که کارهای خانم نشاط اساسا درباره  زنان و اسلام است. اگرچه او را  مشهورترین هنرمند  فمینیست خاورمیانه ای تبار میدانند، خود در اظهار نظر مشهوری گفته است که «من فمینیست نیستم اما متوجه شده ام که از طریق مطالعه بر روی زنان آدم میتواند به قلب – یا حقیقت- فرهنگ دست پیدا کند» کارهای خانم نشاط اگرچه ظاهرا تنها یک بار در ایران (موزه هنرهای معاصر تهران و به بهانه نمایش تبلیغات دشمنان علیه انقلاب) نمایش داده شده است اما در خارج از ایران با استقبال چشمگیری مواجه بوده است. نوشته های غربیان درباره خانم نشاط سرشار از شگفتی و ستایش است چنانکه آثار او را بیانگر«قلب، ذهن و روح اسلام» میدانند. رسانه های جهانی از آثار خانم نشاط استفاده های تبلیغاتی فراوانی کرده اند که به گفته صاحب نظران باعث به وجود آمدن نگاه های غیر منصفانه نسبت  به کارهای ایشان و تحت الشعاع قرار گرفتن «پدیده  شیرین نشاط»  شده است. برخی از صاحبنظران تذکر میدهند که سو استفاده هایی که به صورت گسترده توسط جوامع هنری و غیر هنری آمریکایی و اروپایی از آثار خانم نشاط انجام شده است به ما این حق را نمی دهد که بر او خرده بگیریم یا تکلیف کنیم که باید بهره برداری های مغرضانه و تاویل های بددلانه را پیش بینی کند و به نفع مصلحت اندیشی حرف دلش را فرو بخورد  و سکوت کند در مقابل تجربه وهم آلود و هراسیده ای که پس از سفرش به ایران بدست آورد…هراس از آیین های وهم آلود و ناشناخته ای که بخاطر فاصله گرفتن او از سنت و فرهنگ قدیمی اش  و مواجهه یکباره با حجم عظیم تغییرات در آدمها و محیط هایی که می شناخته به وجو آمده است. اینها همه در حالی است که خانم نشاط در مصاحبه هایش آثارش را دارای رویکردهای مثبت به اسلام میداند و برخی نوشته های غربی درمورد کارهای ایشان هم موید این مطلب است. برخی مقالاتی که درباره ایشان نوشته شده است نشاط را هنرمندی میداند که توانسته است دید مردمان غربی را نسبت به اسلام و زنان مسلمان ایرانی بهبود بخشد

ج- اگرچه دسترسی به آثار خانم نشاط در ایران بسیار دشوار و در برخی موارد ناممکن است اما با این حال او دست کم در میان اهالی هنر و فمینیسم چهره شناخته شده ای است. مشاهده آثار ایشان حتی تحسین غیر متخصصان و نا آشنایان به هنر جدید را هم برمی انگیزد… با این حال خیلی بعید است شما یک ایرانی رشد یافته در ایران و ساکن ایران باشید و با مشاهد این بازنمایی از خودتان اندوه تلخی را با تمام وجود حس نکنید. انگار یک نفر دارد شما را از طریق یک عکس و از دریچه تار و تنگ یک دوربین قدیمی روایت میکند…احساس تلخی که تداعی کننده برخی اشعار ترانه های محسن نامجو است! حسی که تعبیر محققانه‌ای از آن را من در مقاله ای از آقای رضا فرخ فال با عنوان «اهمیت اگزوتیک بودن» یافتم
هنر اگزوتیک یا هنر بیگانه وش به هنر وامگیری شده از فرهنگهای دور افتاده اطلاق میشود. آقای فرخ فال از معادلهایی نظیر هنر غریب گردانی نام میبرد که به قول خودش نه رسا و نه گوشنواز است. در هر حال در شرح آن باید گفت هنر اگزوتیک  نحوه ای از بازنمایی است. بازنمودی از خود ما به دست خودمان آنگاه که اساس آن را از دیدگاهی غربی  گرفته و در خود تجسد بخشیده باشیم : اگزوتیک بودن ذاتی ماست، شاکله هویت فردی و جمعی ماست، تعریف ماست به عنوان دیگری که گفتمان استشراق(و نه شرقشناسی) جاذبه خود را از آن میگیرد. هر چه بر این غیریت بیشتر تاکید کنیم بیشتر جذاب میشویم. ما در این گنده روایت(فراروایت) از پیش تعریف شده ایم. ما نمیتوانیم به عنوان موضوع تعریف در مفردات این تعریف دخل و تصرف کنیم. برعکس میتوانیم بر عنصر اصلی آن- همان غیریت خودمان- بازهم تاکید کنیم، غلو کنیم و خودمان هم شیفته اگزوتیک بودن خودمان بشویم…اگزوتیک بودن اسم شبی است لازمه پذیرفته شدن در جوامع فرهنگی غربی

و این نقد تنها متوجه بازنمایی ایرانیان- خاصه زنان ایرانی- در آثار خانم نشاط نیست که ویژگی  بسیاری از فراورده های فکری و فرهنگی هموطنان ما است. فراورده هایی که ما را در نهایت بدویت ترسیم میکنند. در این بدویت ما با وسایلی ابتدایی سرو کار داریم و گرفتار ابتدایی ترین مسائلیم تو گویی ما به طور کلی فارغ از مسئله پیچیده هستیم…گویی مسئله پیچیده داشتن در ظرفیت ما نیست. ذهن هایی ساده، مسائلی ساده و فرهنگی عقب مانده و متوقف شده در اعماق تاریخ! ما نه موجودات با گوشت و پوست که اشباهی جوهری هستیم عقب مانده، آشفته و پریشان، و طبیعی و ذاتی
 شاید این جمله آقای آغداشلو در مورد خانم نشاط  وصف حال اغلب هنرمندان و البته متفکران دور از وطن ما  باشد که : دور ماندن، ناشناختگی به همراه می آورد و ترس، حاصل و ثمره این ناشناختگی است…دوری بیم های ما را به نوع و صورتی متفاوت در می‌آورد و شکاف و فاصله ای در میانه باقی میگذارد که هر روز عمیقتر میشود و دورتر میشود
 

برای مطالعه بیشتر نک
فرخ فال، رضا، اهمیت اگزوتیک بودن، فصلنامه حرفه هنرمند، ش3، زمستان 1381
پرکتور، مینا، سبکی جدید برای تقدیس تمثیل، ترجمه علی اکبر علیزاده، فصلنامه حرفه هنرمند، ش3، زمستان 1381
 آغداشلو، آیدین، مشکل خانم شیرین نشاط، فصلنامه حرفه هنرمند، ش3، زمستان 1381
کتاب زنان بدون مردان اثر خانم شهرنوش پارسی پور را اینجا ببینید

شرح مختصری از آثار خانم نشاط را در مقاله های فوق و همچین اینجا میتوانید مشاهده کنید. بخشی از ودئو زرین بر اساس داستان زنان بدون مردان را اینجا ببینید. مجموعه های متنوعی از تصاویر کارهای او را در همین سایت میتوانید ببینید
Zabel, Igor .Women in Black. Art Journal, Vol. 60, No. 4, (Winter, 2001), pp. 17-25 Published by: College Art Association
 

مطالب مرتبط
هنر فمینیستی
هنر چه کسی
سیمای زن در آثار استاد محمود فرشچیان

Trackback This Post | Subscribe to the comments through RSS Feed