الف- روزها بهانه هایی هستند برای برجسته کردن مسئله ها وگرنه چه فرق میکند که هشت مارس باشد یا نُه دی یا بیستم جمادی الثانی، روزها همه مثل هم هستند، گوشها و چشم ها قرار است تیز بشنوند روی یک مسئله؛ بهانه ها  میتوانند ملی، مذهبی و یا جهانی باشند؛ و «زن» آن «دیگری» است که قدر مشترک این روزهاست، همزمان دیگر بودگی اش نقد و هم البته به رخ میکشند. کم یا زیاد، بنا به رسم یا تعارف، معمولا هم  صحبت از حقوق زنان، شخصیت و جایگاه انسانی شان و در مجموع مطالبات برابری خواهانه آنها ست. صحبت از ستمی که تنها به سبب تفاوت در«جنسیت» بر زنان می رود و صحبت از راه های رهایی. بر سر این نکته که زنان مسئله های خاص خودشان را دارند تنها از آن جهت که زن هستند، کمتر اختلاف نظر وجود دارد. مشکل آنجاست که سخن از راه حل های افراد و دیدگاه های متفاوت به میان می آید. طبیعی هم هست که هر دیدگاهی، هر چند صادقانه، در مرحله نخست تحت تاثیر سلطه مذکر و به موازات آن تحت تاثیر سلطه غرب (در مفهومی وسیع) به عنوان خاستگاه جنبش ها و نظریه پردازیهای زنانه نگرانه است. دشواریهای عملی و نظری فراوانِ پیش رو باعث میشود که بپذیریم رهایی از این هر در آینده های نزدیک ممکن نخواهد بود، شاید تنها راه مراقبت دائمی ذهن و زبان با علم به این عینک گریزناپذیر باشد.
به هر روی مسئله ای که در این یادداشت قصد اشاره به آن را دارم نه موانع تئوریک نزدیک شدن ما به فمینیسم که ضعف های نظری است که ما را در «کشف» مسائل زنان ایرانی تحت تاثیر قرار داده است. یکی از مشکلات بزرگ فمینیسم در کشورهای غیر غربی و در ایران امروز تاثیر پذیری یکجانبه از نظریات، ایده ها و آرمانهای فمینیسم غربی است. جستجو برای یافتن و شرح مسائل زنان ایرانی حلقه مفقوده است که معمولا تحت تاثیر دانش آموختکی فمینیست های ایرانی در مکاتب غربی مغفول واقع شده است. حتی آنجا که بحث از زن شرقی/جهان سومی به میان می آید نگاه ها سراسر غربی و تحت تاثیر همان سنت فکری به صورتبندی مسائل می پردازد. یک دست دیدن و یک پارچه کردن مسائل و مشکلات زنان است که اگرچه در دهه های اخیر مورد نقد نظریه پردازان فمینیست اعم از  شرقی و غربی قرار گرفته است اما همچنان تحت سلطه بلا منازع فمینیسم غربی به سر می برد.
 ب- با این وصف،مسئله زنان در ایران عمیقا از ضعف تئوریک رنج می برد. عمده تلاش فعالان زن متوجه رفع پیامدهای ناشی از مسائل زنان است با مختصر پیشفرض نظری که معمولا از تئوریهای فمینیستی غربی وام گرفته شده است. این سرمایه اگرچه بدون تردید حجم عظیمی از تجربیات و تلاشهای عملی و نظری زنان غربی را در اختیار ما قرار میدهد، اما حقیقتا نسبت به زن«های» جهان سومی و مسائلشان نابینا است، حتی تلاش های نظری معاصرِ زنان در حوزه فمینیسم جهان سوم هم از مرحله شعار فراتر نرفته و در حد نقدهای محکم اما بدون پیش- نهاد هر گونه جایگزینی باقی مانده است. طبیعی است که اقدام به طرح نظر در حوزه زنان، بدون داشتن پشتوانه های فکری کافی کار بسیار دشواری است. نظریه ها به سادگی تولید نمیشود، همچنین نیاز به تلاش برای یافتن نگاهی داخلی تر به معنای بی نیازی از بکار گیری میراث دو قرن مبارزات زنان غربی نیست، اما پیش از آن ما نیازمند کشف مسئله و شرح آن برای خودمان هستیم. مسائلی که زنان بماهو زن با آن درگیر هستند و مسائل منطقه ای و قومی زنان مختلف، اگرچه مستقیما با یکدیگر در ارتباط هستند و مشترکات فراوانی دارند اما از زمین های ناهمگون  ریشه گرفته اند و میوه های متفاوتی به بار آورده اند.
ج- نگاهی گذرا به مجموعه اقدامات و تولیدات فمینیستی در ایران امروز و ناکامی آن در میان توده زنان ایرانی،به رغم سابقه  طولانی، این نکته را پر رنگ تر به رخ میکشد که جریان فمینیستی داخلی قادر به برقراری ارتباط با بدنه زنان ایرانی، جلب اعتمادشان و همراه کردن آنها با خود نشده است. این عملکرد بد میتواند حاصل  ضعف های فراوان مادی و معنوی در میان کسان و گروه هایی باشد که نام فمینیست بر خود نهاده اند یا دغدغه های زنانه نگر دارند، به نظر می رسد ضعف ما در گوش فرا دادن به مسائل زنانمان، ناتوانی از نزدیک شدن به زنان ایرانی و کشف مسائلشان و برسی یک کاسه تمام بازنمودهای رنج زنانه، تحت مقوله هایی که فمینیسم غربی در اختیارمان گذاشته است باعث شده که همچنان در حد دنباله رو شعارهای فمینیسم  غربی باقی و از نفوذ به ذهن و زندگی زن ایرانی بازبمانیم.
از آغاز تا کنون شکاف عمیقی میان زنان موسوم به فمینیست در ایران و بدنه زنان ایرانی وجود داشته که کمابیش برجای خود باقیست. تلاش های متمادی زنان فرهیخته و روشنفکر ایرانی برای بسط شعارهای برابریخواهانه در لایه های مختلف اجتماع همچنان نا موفق باقی مانده است. شاید گام نخست در یافتن مسائل خاص زنان ایرانی است که اگرچه بی ربط به مسائل خواهرانشان در سراسر دنیا نیست اما مختصات خاص خودش را دارد. متاسفانه گاهی حامیان حقوق زنان در ایران بجای تلاش برای نقب زدن به عمیق مسائل زنان ایرانی اقدام به مسئله تراشی برای آنها، در ضل مسائل کلان مطرح در میان نظریاتِ غربیِ زنانه نگر، که شاید تا حدی تحت تاثیر آموزش غربی آنان مسائل خود آنها را نیز پرداخته باشد، میکنند و پس از آن با فریاد « وااسفاه » در تلاش برای احقاق این حقوق پایمال شده  بر می آیند.
د- به نظر می رسد تا زمانیکه یک همت جدی برای  کشف و بازیابی مسائل منطقه ای ما، ابزارها و راه های نفوذ در لایه های مختلف زنان ایرانی، با همه پراکندگی قومی و جغرافیایی شان، و تشخیص دغدغه ها بجای تحقیر آنها، وجود نداشته باشد این جریان پایگاه محکمی درمیان زنان نخواهد یافت و همچنان محکوم به شکست، تمسخر و در حاشیه ماندن است. فمینیست های ما نیاز دارند که درکنار دل سپردن به ندای آزادیبخش زنان به زمزمه های آرام، تحقیر شده و سرکوب شده زنان از طبقات و اقشار مختلف اجتماعی هم گوش پسپرند تا در فرمولبندی منطقه ای «مسائل» کامیاب باشند، دانستن تئوریهای غربی گرچه لازم اما به هیچ روی کافی نیست. فمینیست های ما نیاز دارند که خود شخصا و نه از پشت منظریاب  تئوریهای « آنها » درباره « ما »، به سراغ منابع دسته اول که همان زنان در لایه ها و طبقات مختلف جامعه هستند بروند. باورهایشان را بشنوند و بجای طرد و تحقیر و رد آنها در سایه آموخته هایشان، تلاش کنند تا نخست مسئله زن ایرانی را فرمولبندی کنند، از آنها بیاموزند و سپس با توجه به باورها و نهادهای تاثیر گذار بر زنان تلاش کنند تا تغییر را نه فقط از کانال قوانین که از خود، و از پشت نگاه های زن و مرد ایرانی آغاز کنند. 

 مطالب مرتبط

فمینیسم و ما  .   فمینیسم اسلامی  .  فاطمه مرنیسی .  لیلا احمد  
 

الف- موهایش را جوری توی صورتش ریخته که نمیتواند درست جایی را ببیند، کفش هایش پاشنه های بلند و باریکی دارند که نمیتوند با آنها راه برود، لباس های زیر و رویش به قدری تنگ هستند که نمیتواند حتی راحت توی تاکسی بنشیند، ناخن هایش به قدری بلند هستند که نمیتواند راحت قلم یا حتی قاشق چنگال به دست بگیرد، رژیم غذایی سفت و سختی دارد و ساعت های زیادی از روز را صرف آراستن و پیراستن چهره و تن خودش میکند…معرفی میکنم: داف
رقابت بر سر “داف بهتری بودن” آن چیزی است که در حال حاضر فکر و وقت دختران ما را در دانشگا ها و شهرهای بزرگ-فعلا- به خود مشغول کرده است: نمایش زنانگی و اغراق در به نمایش گذاشتن آن به گونه ای که برخی دختران جوان ما را تبدیل به محرکی سیار در دانشگاه ها و خیابان های شهر کرده است
ب- قبلا در همین وبلاگ درخصوص آرایش، مد و لباس و مباحثی از این دست صحبت کرده ام. دلیل مخالفت فمینیست ها با آرایش، وضعیت مد و لباس و کدهای اجتماعی که لباس های مختلف در فرهنگ ما به همراه دارند، استفاده ابزاری از بدن زن برای بازاریابی، دامن زدن به تقاضا برای تنوع  طلبی و خودنمایی و فرهنگ سازی کردن برای آن در میان زنان و باز استفاده از این بازار گرم برای توسعه بازار پوشاک و لوازم آرایشی  و  ابزارهای کنترل و سلطه مذکر مردان بر روح و جسم زنان …گفته ایم و گفته اند و فراوان نوشته اند در این مورد که هرگونه نگاه شی گونه به زن و تلاش در جهت کنترل جسم و روح او- خواه با اجبار حجاب و خواه با ترویج بدن نمایی و مشغول داشتنش به نمایش زنانگی- محکوم است. اما قدرت حرف و نوشته کجا توانسته با نظام قدرتمند، ثروتمند، ریشه دار و پرنفوذ مردسالاری ای مقابله کند که جهان در مشت اوست.
ج- به هر حال هدف من از نوشتن این یادداشت به هیج وجه تکرار سخن های پیش گفته نیست بلکه اشاره به نکته درد آور دیگری است که خود را در پرتو رواج “رقابت بر سر داف بهتری بودن” نمایانده است و آن سکوت نخبگان در قبال این مسئله است. منظورم از نخبگان هم چیزی بیش از جامعه تحصیلکرده مان نیست که این روزها بیش از پیش به رشد و بالندگی اش مغرور و مفتخریم. همین ها که امروز با هیجان فراوان دختران را به صحنه مبارزه دعوت میکنند، شجاعتشان را تحسین میکنند، چهره و تصویر آنها را “که داف های بهتری” هستند به کرات در فیلم ها، ویدئو ها و پوستر ها به کار می برند و حتی تشویقشان میکنند تا آراسته تر در تجمع ها حاضر شوند که “چشم جهان به سوی ما گشوده است” و این چشم که همواره مذکر بوده و هست، احتمالا بیشتر تحت تاثیر قرار خواهد گرفت اگر دختران زیبا و آراسته ما را در صفوف معترضان ببیند.  این غیر از استفاده ابزاری چه میتواند باشد؟ این مورد  تنها یک نمونه نزدیک از واکنش جامعه تحصیلکرده و مدعی دفاع از حقوق و برابری زن، به حضور اجتماعی او است
د- آنجا که تشویق نیست، سکوت هست و البته مقابله  و تمسخر هر اعتراضی نسبت به تلاش بی وقفه برای “داف بهتری بودن”  این مقابله هم میتواند از آن موضع صورت بگیرد که معترضان را با آدم های سنتی یک کاسه کنند یا اعتراض را به نحوی آب ریختن در آسیای موافقان اجبار زن به/ محرومیت زن از…تلقی کنند و هم میتواند  از این جهت باشد که کما کان بدنه اصلی نخبگان ما را مردانی تشکیل میدهند که آگاهانه یا ناآگاهانه منافع و تمایلات مردانه را در اولویت اول قرار میدهند. اگرچه ادعای دفاع از برابری زنان را دارند اما همچنان درپی اعمال سلیقه و کنترل خود بر همراهان مونث و همسرانشان هستند، این بار اما از زاویه ای متفاوت و پوشیده در لفافی از روشنفکر مابی! زنان تحصیلرده ما هم، همچنان اسیر تفکرات مردمحور و هراسان از متهم شدن به بنیادگرایی ترجیح میدهند در این مورد سکوت اختیار کنند و تلاش برای “داف بهتری بودن” را از مصادیق آزادی انسان ها در برگزیدن نوع پوشش خود به حساب آورند و اینگونه حتی گاهی فمینیسم را به ابزاری برای توجیه شی شدگی جدید زنان بدل کنند
برای اطلاعات بیشتر
فشن و فمینیسم
آرایش ، مد و بهره کشی از زنان ،جوزف هنسن_ ایولین رید_ ماری الیس واترز ، ترجمه افشنگ مقصودی ،انتشارات گل اذین
مطالب مرتبط
آرایش*
مد و لباس*
ساسی مانکن*